Omgevingsplanblog

Principebesluit gemeente stelt niets voor

Veel initiatiefnemers van nieuwe plannen willen graag vooraf enige zekerheid hoe een gemeente over hun plan denkt. Op zich is dat logisch in verband met de investeringen die moeten worden gedaan in een bouwproject. Je gaat immers geen geld steken in een project dat op voorhand al wordt afgeschoten door de gemeente. Meestal kun je bij de gemeente een principeverzoek of conceptverzoek indienen. Door de gemeente wordt vervolgens het plan op hoofdlijnen getoetst en via een principebesluit krijg je van de gemeente een reactie op het plan.

Wacht niet te lang met indienen formele aanvraag – Wat erg belangrijk is bij een positief principebesluit, is om niet te lang te wachten met een definitieve aanvraag. De voorbereidingen voor een plan nemen meestal wel een aantal jaren in beslag. Een initiatiefnemer moet immers een kostenraming maken, offertes opvragen, een lening afsluiten, enzovoorts. Dat kost tijd. Intussen tikt de klok door en neemt ook de betrouwbaarheid van het positieve principebesluit af. Hoe dat kan?

Er kan tussen de afgifte van het principebesluit en de definitieve aanvraag van alles gebeuren. Een nieuw college van B&W, een andere wethouder, nieuwe wetgeving of nieuw beleid. Hoe langer het duurt, hoe meer er kan gebeuren. In veel principebesluit staat dan ook de zin opgenomen dat het principebesluit maximaal 1 jaar geldig is. Zo’n grens geeft al duidelijkheid. Wacht dus niet te lang met het indienen van een formele aanvraag om omgevingsvergunning! Dit blijkt weer eens uit een uitspraak van de Afdeling van 1 april 2026.

Beroep op vertrouwensbeginsel slaagt niet – In de zaak die aan de orde was in deze uitspraak werd door de initiatiefnemer een beroep gedaan op het vertrouwensbeginsel. Het college van B&W had tot 3x toe een positief principebesluit afgegeven over een woonzorgcentrum. Het college had aangegeven onder voorwaarden bereid te zijn om daaraan mee te werken. Een jaar na het laatste principebesluit werd door de initiatiefnemer een formele aanvraag ingediend. Vervolgens werd de aanvraag om omgevingsvergunning geweigerd. Lees meer in r.o. 8.2 van uitspraak ABRS 1 april 2026, no. 202407543/1/R1.

‘Advocaten worden gek van AI-hulpjes‘ kopte het FD onlangs. Cliënten die goed bedoeld stukken aanleveren om hun advocaat te ‘helpen’. AI als hulpmiddel prima, maar blijf wel zelf nadenken.

Worden mensen gelukkig van AI? Een vraag die ik helaas nog nooit heb gehoord of gelezen. Wat overheerst zijn de pro-argumenten: snelheid, efficiency en tijdswinst. Worden we als mens blij van nóg meer efficiency en snelheid? Van nog sneller werken? Ik las onlangs dat er al sinds de uitvinding van de wasmachine het vooruitzicht wordt gesteld dat we er als mens meer tijd bij krijgen. De huisvrouw zou tijd overhouden. Dat vooruitzicht spiegelen ze ons ook voor bij het gebruik van AI. Ook door AI krijgen we meer tijd van leuke dingen en ontspanning. Ik geloof er niets van. We zijn steeds meer gaan doen in kortere tijd. We proppen steeds meer taken in de al overvolle dagen en agenda’s. Veel mensen zijn overbelast en voelen zich opgejaagd. Ik denk dat er meer soul en menselijkheid terug moet op de werkvloer in plaats van algoritmes.

De ambtenaar als factchecker De praktijk van bouwplannen en stroperige RO-procedures is zeer complex en weerbarstig. Vertraging bouw niet alleen vanwege de juridische complexiteit, maar ook door lastige bezwaarmakers en wiebelige politici. Een vergunning krijgen is geen simpele rechte lijn van A naar B. Wat ik nu meemaak bij gemeenten is dat er bij het RO-toetswerk gebruik wordt gemaakt van allerlei checklists. De toets aan ETFAL. Dit lijkt heel efficiënt. Het kan denk ik goed werken bij relatief simpele plannen. Ik schat zo in dat dit toetswerk overgenomen gaat worden door AI. En een klein aantal ambtenaren die dit weer gaan checken.

Voor de grotere en complexe plannen ligt dat anders. Als ambtenaar moet je leren dat niet alle onderdelen uit ETFAL even belangrijk zijn. Bij het ene plan kunnen externe veiligheid, geluid of flora en fauna heel belangrijk zijn, bij het andere plan kunnen dat weer andere onderdelen zijn. Dat hangt bijv. af van de omgeving van het bouwplan. Niet alles hoeft altijd onderzocht te worden. Het probleem is dat veel ambtenaren angstig zijn en geen enkele risico willen lopen. Angst om fouten te maken en daarop afgerekend worden. Dus toets je maar aan alle onderdelen en vraag je daar onderzoeken voor. Die onderzoeken kosten veel tijd en leveren onnodig veel vertraging op.

De oplossing? De regie terug naar de gemeente en minder uitbesteden Een belangrijke stap in de goede richting is dat gemeenten minder moeten gaan uitbesteden. Door alle uitbesteding van de afgelopen 15 jaar zijn veel afdelingen qua kennis uitgehold. Zaken écht snappen en doorgronden betekent dat je als ambtenaar ook zelf onderbouwingen moet opstellen. Hoe meer ervaring je hierin opdoet, hoe meer je RO-procedures in beweging krijgt. Creativiteit en denken in oplossingen worden zo bevorderd. Het werk van een RO-ambtenaar wordt bovendien zo veel leuker. Veel ambtenaren zijn hoog opgeleid, maar controleren alleen maar andermans werk. En ja, die kennis en ervaring opbouwen kost tijd en vraagt ook de nodige investeringen in gemeenten.

(vertraging bouw)

Sinds ongeveer 15 jaar is het marktdenken sterk aanwezig bij gemeenten. De vrije markt wordt als dé heilige graal gezien: zo moet het. Het bedrijfsleven als voorbeeld voor alles. Efficiënt, snel, scherp geprijsd en effectief. Daar horen ook klantgerichtheid bij en service verlenen. Ook gemeenten willen klantgericht zijn. Je leest het ook, ‘de klantreis‘ die uiteengezet wordt op een website voor bijvoorbeeld het vergunningentraject. Of ‘de klant’ wil teruggebeld worden. Wat daar mis mee is? Heel veel.

Een gemeente is geen bedrijf. Zowel ondernemers als politici denken dat een gemeente geleid moet worden als een MKB-bedrijf. Je bedenkt iets en voert het een week later door. Simpel. Die snelheid is er niet bij een gemeentelijke organisatie. Dat kan ook niet in een rechtsstaat. Een gemeente is als een olietanker besturen. Waar dingen eerst ‘in de week’ moeten worden gelegd, waar iedereen een plasje wil doen over vast te stellen RO-beleid, participatie wil voor inwoners, de wethouder moet bijgepraat worden, dan richting college, weer politieke vragen die ambtenaren moeten beantwoorden, enz.

Het is hordelopen en drempels overwinnen voor ambtenaren die bijvoorbeeld nieuw beleid hebben opgesteld en dat willen laten vaststellen. Het zijn lastige en lange trajecten. Dat geldt ook voor vergunningtrajecten of planologische procedures. Behalve juridische termijnen, zijn er ook interne routes die afgelegd moeten worden: collegevoorstel opstellen, laten checken, bespreken met wethouder, laten agenderen voor collegevergadering. Dat vergt samenwerking tussen veel afdelingen en kost veel tijd. Dan heb ik het nog niet over behandeling van stukken in een raadsvergadering. Dat vergt nog meer voorbereiding en planning want die vergaderen meestal 1x per 6 weken. Het vergt een lange adem. Dit wordt door de buitenwereld erg onderschat.

Een gemeente heeft geen klanten, maar werkt voor inwoners en bedrijven. Als je die als klanten gaat behandelen, gaan ze zich ook zo gedragen. Vaak bij gemeenten meegemaakt dat mensen denken ‘ik betaal leges, dus heb ik recht op een vergunning‘. Dat is niet zo. Uiteraard doe je als ambtenaar je best om goed te kijken naar de aanvraag en probeer je de aanvrager te helpen. Maar het antwoord kan ook volmondig ‘NEE’ zijn. Dat laatste wordt tegenwoordig bijna niet meer geaccepteerd en dat is voor ambtenaren heel lastig. Dat komt met name door het klantdenken van gemeenten.

Ik vind dat het tijd wordt dat gemeenten eens wat assertiever worden en grenzen gaan stellen. Dat betekent ook dat eens goed gekeken moet worden wat nu eigenlijk de taken zijn van de gemeente. Bijvoorbeeld onder de Omgevingswet. Een gemeente is geen adviesbureau, maar verleent vergunningen of weigert die. Een college van B&W is bevoegd gezag, daar hoort ander gedrag bij dan van een adviesbureau met klanten. Ook moet een gemeente meestal meerdere belangen afwegen, zoals bij besluitvorming in de fysieke leefomgeving. Een ondernemer hoeft dat niet. Die komt op voor zijn eigen bedrijf en belangen. Die hoeft niet met Jan-en-alleman rekening te houden. Bij een gemeente in een democratische rechtsstaat moet dat wel. Dat is een groot verschil. Dus gemeente, stop met werken voor klanten, aap niet het bedrijfsleven na en ga voor je inwoners en bedrijven aan de slag!

Minder regels in bouw? Nee, minder micromanagement!
Elk kabinet probeert het opnieuw: regels afschaffen. Zo ook minister Mona Keijzer. Regels afschaffen klinkt goed, maar is in de praktijk is heel moeilijk te realiseren. In het omgevingsrecht zijn veel regels ook gestoeld op Europese richtlijnen. Die schaf je niet zo maar af. Ook vinden we het eng in Nederland om los te laten. Immers, welke risico’s lopen we dan? We zijn erg risk-averse geworden.

Naar mijn mening zit het probleem van vertraging in bouwprojecten en ruimtelijke procedures niet zo zeer in de hoeveelheid regelgeving of procedures. Veel vertraging van bouwprojecten ontstaat door micromanagement. Micromanagement van ambtenaren van gemeenten en provincies als ook door adviseurs van adviesbureaus. Bijna iedereen doet eraan mee. Ook politici. Hoe dat kan? Ik leg het uit aan de hand van een voorbeeld.

Regelgeving in de fysieke leefomgeving is complex en veelomvattend. De gemeente moet van alles onderzoeken en afwegen bij een woningbouwproject. Dat begint al in het voortraject. De ruimtelijke procedure is dan nog niet gestart. Te onderzoeken onderdelen kunnen zijn: geluid, stedenbouw, geur, luchtkwaliteit, flora en fauna, landschappelijke inpassing, water, natuur, archeologie, gezondheid, spuitzones, milieuzonering, enz. Ik heb het dan nog niet eens over de technische regels voor een bouwproject of al die participatie. De lijst is eindeloos. Wil dat zeggen dat alles even zwaar weegt? Nee, natuurlijk niet. Dat verschilt per project. De praktijk loopt echter anders. Aan de hand van checklists wordt bij vrijwel elk project bij de gemeente gecheckt of alle onderzoeken aanwezig zijn. Dat is onnodig! Er wordt overvraagd.

Hoe groter de afwijking van het omgevingsplan, hoe meer er onderbouwd dient te worden. Dat is een belangrijk uitgangspunt in het omgevingsrecht. Klinkt logisch, maar dat is voor de meeste ambtenaren en adviseurs heel lastig. Het vergt veel gemeentelijke praktijkervaring, gezond verstand en lef om dat in te kunnen schatten en daarin een beslissing te nemen. ‘Nee, dat onderzoek is niet nodig’. Durf jij die beslissing te nemen? De meeste mensen kunnen ook geen hoofdzaken onderscheiden van bijzaken. Alles is immers belangrijk voor risicomijders. Politici doen hier ook aan mee, ze willen ingedekt zijn. Liever te veel onderzoek dan te weinig. Initiatiefnemers worden zo onnodig op hoge kosten gejaagd.

Bij onderzoeken worden veel modellen gebruikt. Modellen zijn belangrijke hulpmiddelen, maar niet dé waarheid. Er zitten altijd meerdere kanten aan een bouwproject. De praktijk zit vol nuance en is niet eendimensionaal. Bij besluitvorming rondom bouwprojecten moeten er allerlei belangen worden afgewogen. De ene keer is geluid belangrijker, de andere keer wellicht de verkeersafwikkeling of parkeren. Dat verschilt per project.

Waar het in de praktijk door vastloopt is micromanagement. Veel adviseurs en ambtenaren zijn overgespecialiseerd en zien niet meer het grote geheel. Een akoestisch adviseur let alleen op het effect van geluid op bijvoorbeeld een woning. Een landschapsadviseur kijkt naar de landschappelijke inpassing van een bouwproject. Op zich is specialisme prima. Je kunt niet overal verstand van hebben. Het wordt echter bedenkelijk als je als adviseur of ambtenaar denkt dat jouw specialisme het allerbelangrijkste is bij het project. In de praktijk is het van belang om ook de hoofdlijnen te blijven zien. Waar doen we het voor? Wat is hier echt belangrijk? Welk doel zit er achter een regel? In de geest van de wet denken gebeurt veel te weinig.

Landschappelijke inpassing bijvoorbeeld is een hot item in veel provincies. Volgens mij is niemand tegen landschappelijke inpassing van een project. Vaak wordt er een landschapsplan opgesteld door een adviesbureau en dat rapport wordt vervolgens beoordeeld door een landschapsdeskundige van de gemeente. Prima. Er zijn echter ambtenaren bij provincies die zich vervolgens op detailniveau bemoeien met de borging van de landschappelijke inpassing in ruimtelijke plannen. Elk woordje in de planregel wordt gecheckt en uitgeplozen. Is het niet naar hun zin? Dan wordt er een zienswijze ingediend en zelfs beroep ingesteld bij de Raad van State door de provincie. Echt? Ja, ik heb het meegemaakt. Hebben we daar een provincie voor? Is dat de bedoeling? Dit noem ik micromanagement. Teveel focus op details, zonder het grote plaatje te zien. Wordt het project beter van al dat geneuzel? Volgens mij moet de provincie de hoofdlijnen bewaken.

De oplossing? Kom achter je scherm vandaan en stap eens wat vaker op de fiets in je gemeente of provincie en bezoek eens wat locaties. Dat gebeurt veel te weinig. We zitten vastgeplakt op onze stoel en staren naar schermen. In de praktijk, ik bedoel de fysieke wereld, ziet het er altijd anders uit dan vanuit je scherm. Je kunt veel beter inschatten welke onderdelen er onderzocht moeten worden als je het gebied ook bekijkt of er doorheen fietst. Niet alles is even belangrijk. Bedenk dat modellen in onderzoeken belangrijke hulpmiddelen zijn voor de besluitvorming, maar niet dé waarheid! Er zitten altijd meerdere kanten aan een bouwproject. Zelf heb ik heel veel projecten en locaties bezocht en ik ben er streetwise door geworden. Het is niet alleen nodig, je werk wordt ook een stuk leuker!